Gdańsk 14.12.2015 r.

Parafia Rzymskokatolicka Pod Wezwaniem Najświętszej Maryi Panny w Gdańsku
ul. Podkramarska 5
80-854 Gdańsk

Informacja nt. projektu polegającego na odbudowie i przywróceniu historycznego wyglądu Bazyliki Mariackiej w Gdańsku poprzez remont dachów, elewacji korpusu świątyni, adaptacja piwnicy na salę audiowizualną, wyposażenie sali i naprawa historycznych zegarów służąca przeprowadzeniu konsultacji społecznych.

Szanowni Państwo:

Parafia Rzymskokatolicka Pod Wezwaniem Najświętszej Maryi Panny w Gdańsku ul. Podkramarska 5 80-854 Gdańsk zamierza zrealizować projekt polegający na odbudowie i przywróceniu historycznego wyglądu Bazyliki Mariackiej w Gdańsku poprzez remont dachów, elewacji korpusu świątyni, adaptacja piwnicy na salę audiowizualną, wyposażenie sali i naprawa historycznych zegarów.

Krótki opis projektu
Przedmiotem projektu są prace konserwatorskie i renowacyjne Bazyliki Mariackiej w Gdańsku (dachy, elewacje, zegar astronomiczny i groblowy) i wyposażenie w infrastrukturę pozwalającą na wzbogacenie i podniesienie poziomu jakości oferty turystycznej (adaptacja i renowacja dawnej kotłowni na salę multimedialną) oraz zabezpieczenie zabytkowej świątyni na wypadek zagrożeń (m.in. sygnalizacja włamania, napadu i dozoru). Celem projektu jest zwiększenie atrakcyjności turystycznej Bazyliki jako miejsca o szczególnych walorach kulturowych i historycznych, jakim jest Bazylika Mariacka. W wyniku projektu zostanie stworzona kompleksowa, rozpoznawalna oferta turystyczna i stworzone zostaną warunki dla rozwoju gospodarczego, w tym wzrostu zatrudnienia.
Parafia zamierza złożyć wniosek o dofinansowanie projektu w ramach ogłoszonego konkursu działanie 8.3 „Materialne i niematerialne dziedzictwo kulturowe oś priorytetowa 8 konwersja Regionalnego Programu Operacyjnego Województwa Pomorskiego na lata 2014-2020

Potrzeba realizacji projektu

Stan istniejący:

Degradacja zabytkowej zabudowy. Niestety stan zachowania świątyni i znajdujących się w niej zabytków jest bardzo zły i wymaga pilnej interwencji konserwatorsko-renowacyjnej (dachy, elewacje, zegar astronomiczny i grobelny). Obiekt przestanie stanowić zagrożenie dla zdrowia i mienia (powstrzymane zostanie odpadanie z dachów dachówek). Niski poziom uczestnictwa w życiu kulturalnym, innym niż kultura masowa, który przejawia się w niskim wskaźniku uczestnictwa w imprezach typu przedstawienia, koncerty, wystawy. Niski poziom rozwoju infrastruktury turystycznej, w tym powiązanej z działalnością edukacyjną i kulturalną, który powoduje ograniczenie atrakcyjności miasta. Kościół nie posiada multimedialnego wyposażenia niezbędnego do stworzenia nowoczesnej oferty zwiedzającym, która pozwoliłaby dodatkowo wykorzystać potencjał Bazyliki, wyeksponować jej wartości artystyczne i wydłużyć sezon turystyczny. Główny ruch turystyczny odbywa się w miesiącach wiosenno-letnich. Brakuje odpowiednich systemów antywłamaniowych, sygnalizacyjnych napad oraz przeciw pożarowych co stanowi szczególnie istotne zagrożenie dla przebywających w świątyni turystów, uczestników imprez oraz wiernych jak również dla cennego mienia znajdującego się w Bazylice. Wskazane powyżej problemy obniżają atrakcyjność turystyczną Bazyliki Mariackiej i ograniczają ofertę turystyczno-kulturalną Gdańska i regionu. Wpływa to bezpośrednio na brak możliwości wydłużenia sezonu turystycznego, co skutkuje ograniczeniem ruchu turystycznego Metropolii Trójmiejskiej. Realizacja projektu pozwoli wprowadzić nowe funkcje kulturowe, turystyczne i edukacyjne do oferty obiektu o walorach kulturowych.

Aspekt historyczny:

Archikatedralna Bazylika Mariacka, zwana często »koroną miasta Gdańska«, zadziwia nas swym ogromem. Potężne jej mury i wieże wznoszą się wysoko ponad panoramą miasta oraz nad rozległą okolicą. Według tradycji już w 1243 r. stał tutaj mniejszy kościół NMP, najprawdopodobniej drewniany, wzniesiony przez księcia Swiętopełka II. Kamień węgielny pod obecną świątynię położono w uroczystość Zwiastowania Pańskiego 25 marca 1343 r. Nad wejściem do zakrystii widnieje częściowo zachowany napis, mówiący o tym wydarzeniu. Początek budowy łączy się z przywilejem wystawionym gminie miejskiej Gdańska, przez wielkiego mistrza krzyżackiego Ludolfa Koniga, wiosną 1343 R. Świątynię budowano etapami przez 159 lat. Budowa pierwotnego, mniejszego kościoła zakończona została w latach 1360/61. Mieścił się on w obrębie dzisiejszego korpusu zachodniego i posiadał przekrój bazylikalny. W okresie drugim w latach 1379/1447 wybudowano dzisiejszy transept i prezbiterium oraz przystąpiono do podwyższania wieży. W okresie trzecim w latach 1484/1502 obie ściany naw bocznych zastąpiono nowymi oraz całe wnętrze przesklepiono.
Ważnym momentem w dziele dalszej rozbudowy kościoła było zawarcie w dniu 6 marca 1379 r. umowy, pomiędzy starszyzną kościelną a budowniczym Mistrzem Henrykiem, zwanym Ungeradin, na budowę nawy krzyżowej i prezbiterium o założeniu halowym. Mistrz Henryk kierował również w Gdańsku budową ratusza. W czasie wojny trzynastoletniej (1454/66) budowa prawie całkowicie stanęła. Zaledwie jednak wojna przybrała pomyślny obrót, odżył na nowo zapał dla dalszej rozbudowy świątyni. Tym bardziej, że złożono w niej główne trofea wojenne: oprawione w srebro relikwie św. Krzyża oraz św. Barbary. Zwiększyły one duży zbiór cennych relikwii przechowywanych w świątyni, wśród których znajdował się m.in. fragment laski Mojżesza, którą rozdzielił wody Morza Czerwonego.
Rozpoczął się ostatni okres budowy. W piątek po Wielkanocy 1498 r. Wydano zlecenie rozpoczęcia prac przy wznoszeniu sklepień. Ze względu na brak wystarczających środków sądzono, że prace te potrwają bardzo długo. Gdańszczanie rozpoczęli jednak prawdziwe współzawodnictwo w budowie poszczególnych stropów, aby fundacją jednego lub kilku sklepień unieśmiertelnić swe nazwisko. W czwartek 28 lipca 1502 r. godz. 16.00 mistrz Henryk Hetzel położył ostatnią cegłę sklepienia.
Imponująca budowla sakralna została ostatecznie ukończona.
Posiada ona kubaturę ok. 155000 m3, długość 105,5 m, szerokość w transepcie 66 m. Na 27 wolno stojących filarach, wspiera się wspaniałe sklepienie gwiaździste i kryształowe. Wznosi się ono na wysokości 30 m. Wnętrze świątyni oświetlone jest przez 37 olbrzymich okien, z których największe wschodnie, ozdobione witrażem, posiada powierzchnię 127 m2.
Do wnętrza kościoła prowadzi 7 bram, każda z innej uliczki. Zdobi go siedem wież iglicznych, 3 ceramiczne i masywna wieża dzwonna o wysokości 82 m (do kalenicy), zakończona dwoma dachami, między którymi znajduje się pomost widokowy.
W potężnej świątyni zmieścić się może ok. 20 tysięcy osób. Wraz z budową świątyni hojnie wyposażano poszczególne kaplice, umieszczając w nich cenne dzieła sztuki sakralnej, fundowane przez możne rody gdańskie oraz bractwa i cechy rzemieślnicze.
Rozwijało się również intensywne życie parafialne. Wyrazem rozwoju parafii było ufundowanie, w pełni zorganizowanej, biblioteki. Proboszcz mariacki Andrzej Slommow 24 czerwca 1413 r. uzyskał zgodę wielkiego mistrza krzyżackiego Henryka von Plauen na założenie parafialnej biblioteki. W dokumencie fundacyjnym wielki mistrz stwierdził, że »Kościół Mariacki ma wielu parafian, którzy potrzebują światłych nauczycieli i kaznodziejów, posiadających dobre księgi, aby wskazywać ludowi drogę prawdy i wiecznego szczęścia«.
Około 1445 r. biblioteka liczyła prawie 100 rękopisów. Niektóre z nich były zdobione przez gdańskich iluminatorów i posiadały cenne oprawy. W 1427 r. rada Głównego Miasta uzyskała od wielkiego mistrza Paula von Russdorfa, prawo nominacji rektora tworzonej szkoły przy kościele NMP. Dostrzegając potrzebę rozwoju szkolnictwa rada Głównego Miasta, w porozumieniu z proboszczem Andrzejem Slommowem, w 1436 r. podjęła próbę zorganizowania sześć szkół, a więc przy każdym kościele parafialnym. Rósł również prestiż religijno-społeczny świątyni. W jej podwojach witani byli, odwiedzający Gdańsk, królowie. 15 maja 1457 r. król Kazimierz Jagiellończyk w wielkim przywileju wydanym dla Gdańska, zastrzegł sobie i swoim następcom prawo patronatu nad kościołem NMP i prezentowania kandydatów na jego proboszczów.
W 1529 r. dominikanin Pankracy Klemme wprowadził do świątyni nabożeństwa luterańskie. Do 1572 r. używana ona była symultanicznie. Nabożeństwa katolickie odprawiane były przy ołtarzu głównym, zaś protestanckie przy bocznym ołtarzu św. Mikołaja. W czasie bezkrólewia, po śmierci Zygmunta II Augusta, kościół całkowicie został przejęty przez protestantów.
Wyposażany on był w dalsze dzieła sztuki. Zwłaszcza w liczne renesansowe epitafia.
Do większych inwestycji we wnętrzu kościoła należy zaliczyć postawienie w latach 1583/86 wielkich organów Antoniusa Friese. Instrument ten posiadał 55 głosów i trzy klawiatury. Koszt tego wielkiego dzieła wyniósł 12270 ówczesnych marek, a organy przetrwały ponad 170 lat. Po nich postawione zostały w 1760 r. organy gdańskiego organomistrza Fryderyka Rudolfa Dalitza. Posiadały one 52 głosy i kosztowały 44 tys. guldenów.
Staraniem króla Jana III Sobieskiego i prymasa Andrzeja Olszowskiego, w latach 1678/81 wybudowano na terenie plebanii Mariackiej, tzw. Kaplicę Królewską. Twórcą projektu jest niderlandzki architekt Tylman z Gameren. Wszystkie dekoracje rzeźbiarskie są dłuta Andrzeja Schliitera, późniejszego dekoratora zbrojowni w Berlinie, do której wykonał słynne głowy martwych wojowników. Był on również budowniczym berlińskiego zamku królewskiego i twórca pomnika Wielkiego Elektora, stojącego dziś przed pałacem w Berlinie-Charlottenburgu.
W tym czasie kościół Mariacki odgrywał dużą rolę w życiu kulturalnym miasta. Działali w nim wybitni organiści i kompozytorzy, których dzieła dziś odkrywane, reprezentują poziom europejski, np. Paul Siefert (1623/66), Henrich Doebel (1679/93) i inni. Występowała tu słynna Capella Gedanensis, której tradycja została na nowo wskrzeszona.
Świątynię Mariacką odwiedzały systematycznie tłumy ludzi z całego świata, wśród nich głowy koronowane: królowie polscy, wazowi e szwedzcy, car Piotr Wielki w marcu 1717 r., cesarz Napoleon Bonaparte, którego pupil baron Vivant Denon zrabował z Gdańska obraz Hansa Memlinga.
W latach 1762/64 zbudowano w kościele nową, wspaniałą ambonę. Wykonali ją stolarz Gottlib Lemm i wybitny gdański rzeżbiarz Jan Henryk MeiBner. Aż do rozbiorów Polski kościół podlegał patronatowi królewskiemu. Po rozbiorach, gdy Gdańsk został wcielony do Prus, rozpoczęto niestety częściową wyprzedaż dzieł sztuki sakralnej.
W ten sposób w 1842 r. sprzedano arcyksięciu Maksymilianowi, ówczesnemu wielkiemu mistrzowi Krzyżaków, gotycki ołtarz św. Antoniego, który do dziś znajduje się w kościele Krzyżaków w Wiedniu. Natomiast rzeźba Matki Boskiej z ołtarza głównego, sprzedana została hrabiemu Sierakowskiemu z Waplewa Wielkiego.
Dużym dziełem we wnętrzu kościoła były nowe organy, zbudowane w 1891 r. przez firmę Terleckiego z Elbląga. Miały one 56 głosów. W latach 1935/38 zastąpiono je nowym instrumentem, postawionym przez firmę Kemper z Lubeki. Posiadały one aż 120 głosów, a więc więcej niż organy oliwskie. Całkowicie spłonęły pod koniec II wojny światowej.

Nowoczesna myśl konserwatorska oraz zainteresowanie dziełami gotyckimi sprawiły, że przed II wojną światową podjęto duże prace remontowo-konserwatorskie murów kościoła, a zwłaszcza wieży oraz renowację wielu zabytkowych obiektów ruchomych.

Tragedia II wojny światowej w bardzo poważnym stopniu dotknęła również świątynię mariacką. W marcu 1945 r. została ona w wielkim stopniu zniszczona. Spaliły się wszystkie dachy i ich drewniana konstrukcja a w ok. 40 %, zniszczone zostały sklepienia, z nich 14 dużych przęseł sklepiennych zostało całkowicie zniszczonych. W wielu miejscach znacznie uszkodzone zostały mury, zwłaszcza ich szczyty. Całkowitej zagładzie uległy wszystkie okna i bramy, z wyjątkiem jednej, od ul. Mariackiej. Zrujnowana została prawie cała posadzka z zabytkowymi płytami nagrobnymi, a z masywnej wieży pozostały tylko uszkodzone ściany. Pożar był tak intensywny, że topiły się cegły, zwłaszcza w górnych partiach wieży, która stała się gigantycznym kominem.
Wypaliło się całe wnętrze świątyni ale na szczęście 80 % zabytkowego wyposażenia udało się uratować. Wyrazy najgłębszego szacunku i wdzięczności należą się konserwatorm byłego Wolnego Miasta Gdańska oraz zarządowi kościoła z czasów wojny. Uratowali oni od zagłady dorobek poprzednich pokoleń, zgromadzony przez wieki w kościele mariackim.
Już pod koniec 1944 r. podjęli oni decyzję, aby wnętrze kościoła oraz innych gdańskich budowli zabytkowych zdemontować. Po odpowiednim zabezpieczeniu, poszczególne obiekty zabytkowe umieszczone zostały w wiejskich kościółkach, dworach, stodołach lub innych magazynach rozproszonych po terytorium byłego Wolnego Miasta Gdańska.
Niestety, po wojnie wielowiekowy dorobek gdańszczan został zagrabiony przez władze totalitarnego reżimu komunistycznego, rozproszony i do tej pory jest częściowo przetrzymywany w muzeach Warszawy i Gdańska. Ponad 150 obiektów zabytkowych już odzyskano, natomiast o zwrot pozostałych toczą się intensywne starania.
W 1946 r. przystąpiono do odgruzowywania świątyni i zabezpieczania ocalałych sklepień. W sierpniu 1947 r. rozpoczęto gigantycznąi pełną niespodzianek pracę, montowania żelbetowej więźby dachowej o powierzchni ponad 8 tys. m2, przy tym lżejszej o 15 %., od poprzedniej, drewnianej. Konstrukcja dachowa składa się ze 127 więzarów, 18 tys. dyli żelbetowych i ok. l hektara dachówki. Zniszczone sklepienia odtwarzano wiernie z ruchomych platform, wiszących na stalowych linach na wysokości 30 m. Pierwszy etap odbudowy, obejmujący również rekonstrukcję bram i okien oraz ułożenie posadzki. zakończono uroczystym poświęceniem połowy świątyni 17 listopada 1955 r. Wspaniała bryła świątyni mariackiej ponownie stała się głównym akcentem miasta.
Następnie rozpoczęto wyposażanie oraz żmudną rekonstrukcję wnętrza i konserwację poszczególnych sakralnych obiektów zabytkowych. Dzieło to do dnia dzisiejszego prowadzi Proboszcz kościoła mariackiego i 40 jego współpracowników, dzięki ofiarnemu wsparciu parafian i licznych turystów z całego świata.

W dniu 20 listopada 1965 r. świątynia mariacka bullą papieską Pawła VI podniesiona została do godności bazyliki mniejszej. 2 lutego 1987 r. promulgowany został dekret Kongregacji do Spraw Biskupów podnoszący Bazylikę Mariacką do godności gdańskiej konkatedry.

12 czerwca 1987 r. Konkatedralną Bazylikę Mariacką odwiedził Ojciec święty Jan Paweł II, spotykając się w niej, m.in. z chorymi oraz służbą zdrowia.

Uwarunkowania prawne projektu – Plan Zagospodarowania Przestrzennego

Zgodność projektu z planem zagospodarowania przestrzennego woj. pomorskiego
Zadania polityki przestrzennej:
1) Zachowanie i eksponowanie przestrzennych świadectw tradycji morskich kraju i województwa, najwartościowszych zespołów i obiektów środowiska kulturowego, wzmacniających wizerunek regionu jako integralnego elementu środowiska kulturowego Europy Bałtyckiej.
2) Zachowanie różnorodności kulturowej województwa oraz zapewnienie dostępności zasobów i walorów dziedzictwa kulturowego jako atutu w rozwoju zrównoważonym i konkurencyjności przestrzeni województwa.

Kierunki zagospodarowania przestrzennego:
Ochrona i odnowa charakterystycznych zasobów dziedzictwa kulturowego regionu, m.in.: (…) dziedzictwa budownictwa ceglanego (…)
Ochrona przedpola ekspozycji bądź poprawa wyeksponowania m.in. przez, ochronę charakterystycznych akcentów i dominant, odtwarzanie wartościowych elementów obiektów zabytkowych i historycznych sylwet panoramicznych, w tym szczególnie: Starówki w Gdańsku

Uwarunkowania środowiskowe:

Zgodnie z opinią Wydziału Środowiska Urzędu Miasta Gdańska z dnia 26.03.2015 r. przedmiotowy projekt nie wymaga decyzji o środowiskowych uwarunkowaniach ani przeprowadzenia oceny oddziaływania na środowisko.
Projekt posiada zaświadczenie organu odpowiedzialnego za monitorowanie obszarów NATURA 2000
Projekt posiada niezbędne pozwolenie na budowę.

Ochrona Zabytków

Bazylika Mariacka jest wpisana do Rejestru Zabytków Pomorskiego Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków pod numerem 124, Gminna ewidencja zabytków pod numerem 124

Ruch turystyczny w Śródmieściu Gdańska oraz Województwie Pomorskim

W 2014 r. do Gdańska przybyło ponad 1 mln 300 tysięcy turystów, w tym ponad 500 tysięcy turystów zagranicznych. Województwo pomorskie rocznie odwiedza ok. 6 mln turystów.

Proponowany zakres rzeczowy inwestycji, koszty, terminy.

Zakres prac:

1. Remont dachu
2. Remont elewacji korpusu kościoła, sygnaturki, kopułki elewacji wraz z krzyżem),
3. Prace konserwatorskie elewacji,
4. Prace restauratorskie zegara astronomicznego i groblowego,
5. Prace budowlano-renowacyjne w dawnej kotłowni, przebudowa i zmiana sposobu użytkowania na salę multimedialną
6. Zakup wyposażenia multimedialnego
7. Wyposażenie w systemy bezpieczeństwa. System telewizji dozorowej umożliwi pełną kontrolę w przypadku zagrożenia zewnętrznego jak również wydajnie wspomagać będzie system kontroli dostępu, sygnalizacji włamania i napadu, itd
8. Nadzór budowlany i konserwatorski
9. Zarządzanie projektem, rozliczenie projektu, zamówienia publiczne
10. Promocja projektu.

Koszt inwestycji to ok. 20 mln zł w czego wnioskowana kwota o dofinansowanie to 85%.

Terminy realizacji: rozpoczęcie połowa 2016 roku- zakończenie koniec 2018 roku.

Sposoby promocji nowej atrakcji turystycznej
Zamierzamy wypromować wśród członków społeczności zgromadzonych wokół wszystkich parafii w Polsce. Ponadto na stronie Parafii zostanie umieszczona informacja zarówno o Domu pamięci i historii jak i wirtualnym muzeum. Zamierzamy stale współpracować z przewodnikami po Gdańsku.
Naszym zdaniem projekt wpisuje się w działanie 8.3. Regionalnego Programu Operacyjnego Województwa Pomorskiego, a jego dofinansowanie pozwoli na zachowanie jakże cennego dziedzictwa kulturowego.
Zwracamy się z prośbą o ewentualne wniesienie uwag dotyczących przedmiotowego projektu na adres e-mail: biuro@wipconsulting.pl lub do Plebanii Parafialnej przy Parafii Rzymskokatolickiej Pod Wezwaniem Najświętszej Maryi Panny w Gdańsku ul. Podkramarska 5; 80-854 Gdańsk do dnia 28.12.2015 r.

Ks. Ireneusz Bradtke-Proboszcz Parafii

Otrzymują:
Mieszkańcy Gdańska
Pracownicy instytucji współpracujących z Parafią
Organizacje Przewodników
Właściciele restauracji i obiektów handlowych w Gdańsku
Firmy turystyczne
Wszyscy zainteresowani